Van stakeholder- naar ecosysteemperspectief: hoe positioneer je je onderwijsorganisatie?
Blogserie over strategie ontwikkelen vanuit samenhang in het onderwijs
‘Mogen we ook nog gewoon goed onderwijs aanbieden?’, verzuchtte onlangs een bestuurder. Soms lijkt het alsof scholen voor alle problemen in de maatschappij een oplossing moeten bieden. Laaggeletterdheid, verharding in de samenleving, gezondheidsachterstanden, kansenongelijkheid: al snel wordt bal bij het onderwijs gelegd. En natuurlijk hebben scholen een verantwoordelijkheid, net als veel andere partijen. Maar hoe maak je als onderwijsorganisatie weloverwogen keuzes, waarin verantwoordelijkheid nemen en voldoende aandacht voor de primaire taak hand in hand gaan? De eerste blog in een reeks over strategieontwikkeling in het onderwijs, waarbij het ecosysteemperspectief het uitgangspunt is.
Het onderwijs vervult een sleutelpositie in de maatschappij. In een snel veranderende wereld, waarin meerdere complexe opgaven om aandacht vragen, is het van cruciaal belang dat scholen zich bewust zijn van het ecosysteem waarin ze functioneren en daarin bewust positie innemen. Met als onderliggende vraag: ‘Wie zijn wij in relatie tot onze omgeving, wat is onze maatschappelijke opgave en met welke partners wordt deze gedeeld?’ Om zo te komen tot strategieën waarin een gezamenlijke aanpak leidt tot betekenisvol onderwijs in de toekomst. Daarvoor volstaat het niet om één keer in de zoveel jaar een koersplan te schrijven met betrekking van ‘the usual suspects’. Wat is dan wel nodig? En wat is belangrijk in strategieontwikkeling vanuit samenhang? In een driedelige blogserie delen we een aantal lessen vanuit een groot aantal strategietrajecten in het onderwijs, die we vanuit Common Eye mochten begeleiden. Allereerst gaan we in op de veranderende positionering van een onderwijsorganisatie.
Paradigmashift
Als we willen begrijpen hoe we goed kunnen positioneren ten opzichte van een veelvoud aan vraagstukken, is het goed de blik te richten op een belangrijke paradigmashift voor organisaties in het kijken naar de omgeving: die van het stakeholderperspectief naar het ecosysteemperspectief. Tot pakweg het begin van deze eeuw was het stakeholderperspectief de voornaamste bril waardoor organisaties naar hun omgeving keken. Kenmerkend hierin is dat je zo goed mogelijk wilt omgaan met afhankelijkheden tussen jou en de belanghebbenden bij jouw organisatie.
Vertaald naar het onderwijs: je hebt te maken met een groot aantal partners rondom de school, zoals ouders, bedrijven, maatschappelijke instellingen en overheidsinstanties. Je bent mede afhankelijk van hen in het goed vormgeven van je onderwijs en je wilt dan ook recht doen aan de belangen die spelen voor deze betrokkenen.
Draagvlak, begrip en samenwerking
In de ontwikkeling van strategie hielden we hier rekening mee door in gesprek te gaan met toezichthouders en medezeggenschapsraden, door mogelijk een bijeenkomst te organiseren voor bedrijven en gemeenten en door in onze strategische doelstellingen ook steeds meer de blik naar buiten te richten. Deze aanpak was vaak ook passend: het zorgde voor draagvlak, begrip en samenwerking tussen de verschillende belanghebbenden, waarbij de school zich primair kon richten op haar centrale taak als onderwijsaanbieder. Echter naarmate de complexiteit van maatschappelijke vraagstukken toenam en de grenzen van organisaties steeds meer fluïde werden, begon het stakeholderperspectief zijn beperkingen te tonen.
Ecosysteemperspectief
Vanaf de jaren ’10 van deze eeuw zien we een ander dominant perspectief ontstaan: het ecosysteemperspectief. Dit is een doorontwikkeling van het stakeholderperspectief, waarbij organisaties zich steeds meer beseffen: we hebben niet alleen recht te doen aan belangen van anderen, we zien ook dat onze kernactiviteit een belangrijk puzzelstuk is in een grotere opgave waar wij samen met anderen verantwoordelijkheid in te nemen hebben. Uitdagingen, zoals kansenongelijkheid en inclusieproblematiek, die we niet zelfstandig kunnen oplossen. Dit vraagt om alignment van strategieën, om zo niet alleen partners te betrekken bij de koers, maar ook daadwerkelijk vanuit gelijkwaardigheid samen te komen tot aanpakken die werken in de praktijk.
Dit betekent iets: voor de eigen positionering, voor de manier waarop het proces van strategieontwikkeling vorm krijgt en zeker ook voor de wijze waarop je de strategie integreert in de praktijk.
Positie bepalen: waar zijn we wel en niet van?
Als we weten dat we onderdeel zijn van een ecosysteem betekent dit al direct iets voor de wijze waarop we naar koersbepaling kijken. Vaak zien we een vrij traditionele benadering van strategieontwikkeling: ‘hoe ziet onze why (bestaansrecht) eruit, wat is onze opgave, hoe willen we in antwoord daarop gaan handelen?’.
Strategieontwikkeling vanuit het ecosysteemperspectief kent een wat andere aanvliegroute. In beginsel zien we onszelf niet langer als centrale actor, maar eerder als één van de partijen in een systeem van actoren die vanuit onderlinge interactie invloed uitoefenen op een gezamenlijke opgave. Zie hieronder het figuur over strategieverandering.
Figuur 1. Perspectiefverandering
Neem bijvoorbeeld de opgave mentale gezondheid van leerlingen. Vanuit het stakeholderperspectief is er vooral een focus op individuele leerlingen die hierin een vraag hebben, en direct betrokkenen zoals ouders en één of twee zorgverleners. We onderscheiden een vrij lineair, functioneel proces waarbij de school de behoefte signaleert en bespreekt met ouders, een zorgverlener betrekt en de ondersteuning uit handen geeft.
Gedeelde opgave tussen diverse partijen
Vanuit het ecosysteemperspectief zien we mentale gezondheid van leerlingen als een gedeelde opgave tussen verschillende partijen, zoals welzijnspartners, ouders en sportverenigingen. De focus in benadering ligt niet alleen op symptomen van de leerlingen, maar ook om omstandigheden in het bredere systeem (lees: schoolklimaat, sociale netwerken rondom leerlingen, eventuele impact van stressbronnen zoals prestatiedruk). De school is één van de partijen in dit ecosysteem en werkt vanuit duurzame verbindingen met andere partijen aan oplossingen. Om zo bijvoorbeeld niet enkel problemen op te lossen maar ze juist ook te voorkomen aan de voorkant.
Wat is je rol in het systeem?
Wat vraagt dit andere perspectief nu in het ontwikkelen van strategie? Allereerst is het belangrijk bewust na te denken wat de eigen rol in het systeem is, hoe anderen positioneren en wat dit betekent in de onderlinge interactie. Steeds vaker horen en lezen we: ‘De school kan niet verantwoordelijk worden gehouden voor alle problemen in de maatschappij’. Dat klopt natuurlijk! Of in ieder geval deels.
Scholen zijn niet alléén verantwoordelijk voor het wegwerken van taalachterstanden, voor het stimuleren van inclusie en voor het bevorderen van mentale gezondheid. Wel kunnen ze een rol in deze opgave vervullen, samen met partners die dezelfde opgave delen. Waarbij de regie in het ene geval bij de school komt te liggen, een andere keer is de school mogelijk vooral kennispartner of enkel facilitator van een ontmoeting.
Hoe maak je hierin goede afwegingen en keuzes? Dat lees je in de volgende blog in deze reeks: Samenwerkingsstrategie, hoe kom je tot een referentiekader voor het maken van afwegingen?